Op het gebied van virtual en augmented reality gaan de ontwikkelingen razendsnel en de kans dat je te maken krijgt met VR of AR op je werkplek is groot. Hoe handig is het en welke toepassingen zijn er? Een paar veelbelovende ontwikkelingen op een rij.
In het Martini Ziekenhuis in Groningen wordt virtual reality onder andere ingezet voor pijnbestrijding.

Zorg door een virtuele bril
Voordat de verpleegkundige de insulinepen pakt, plaatst ze een AR-bril over haar gewone bril. Via een klein knopje aan de zijkant maakt ze live verbinding met de smartphone van een collega elders. Die kijkt virtueel met haar mee, van voorbereiding tot toediening. Daarna verdwijnt het live beeld weer. Voor verpleegkundige Caroline van Turnhout, teamleidster bij verpleeghuis Onze Stede van stichting Tante Louise in Steenbergen, is dit geen verre toekomstmuziek, maar alledaagse praktijk. Het idee voor de bril kwam van collega’s. Medicatiefouten bleken hardnekkig en aandachtsvelders medicatieveiligheid zochten slimme manieren om dat terug te dringen. ‘Handig aan de bril is dat de drager de handen vrij hee . De dubbelcheck via de bril is veel zorgvuldiger dan een foto overseinen, wat ook wel wordt gedaan. Via de camera kijk je de hele handeling mee. Daarnaast scheelt het tijd als je niet naar elkaar toe hoe te lopen. Je voorkomt ook de onrust die sommige bewoners ervaren met meerdere zorgverleners om hen heen.’

Pilot
De pilot ging begin maart van start. De eerste tijd gaan vooralsnog alleen twee verpleegkundigen de bril uitproberen. ‘Als dat goed gaat’, vervolgt de teamleidster, ‘zal de bril ook voor andere medewerkers beschikbaar komen. We beperken ons nu tot medicatieveiligheid: de dubbele controle op medicatie, en dan met name het gebruik van insulinepennen. In de toekomst willen we er ook andere dingen mee gaan doen. Via de bril de wondzorgverpleegkundige in consult roepen bijvoorbeeld. Of een psycholoog laten meekijken met een bewoner die probleemgedrag vertoont.’
Google Glass
In de wondzorg werd al eerder gee?xperimenteerd met de AR-bril. Careaz Thuiszorg en de wondpoli van het Streekziekenhuis Koning Beatrix (SKB) in Winterswijk pionierden ermee in 2015. Zij werkten met waarschijnlijk de bekendste onder de AR-brillen: Google Glass. Maar deze is inmiddels niet meer leverbaar. ‘Wij gebruikten hem destijds als een soort uitgeklede AR-bril’, zegt wijkverpleegkundige Ellen Wolterink, ‘een meekijkbril, puur bedoeld als een paar extra ogen, zodat de wondzorgverpleegkundige op de wondpoli op afstand met ons kon meekijken.’
‘VR bij reanimatietraining: zodra je de bril opzet, sta je langs de snelweg of in een ziekenhuiskamer’

Proefdraaien
Nadat Google Glass stopte, verdween de bril zelf niet uit beeld, vertelt Wolterink. ‘We zijn nu aan het proefdraaien met een opvolger. Dat is een AR-bril van een ander merk, die meer functionaliteiten hee .’ Aantekeningen overseinen bijvoorbeeld: ‘De wondverpleegkundige op de poli krijgt ons beeld binnen en kan op haar laptop een deel van de wond met rood omcirkelen, wat wij vervolgens geprojecteerd krijgen in onze bril.’

Pijnbestrijding
Op het gebied van virtual en augmented reality (VR en AR, zie kader) gaan de ontwikkelingen razendsnel. Kenden we de VR-bril een paar jaar terug nog vooral van games, nu moet je er niet van opkijken als je een patie?nt met zo’n bril op in een ziekenhuisbed aantre .
De belangrijkste toepassing in het ziekenhuis is op dit moment pijnbestrijding. Een van de pioniers op dit gebied is het Groningse Martini Ziekenhuis, dat de VR-headsets in 2013 introduceerde in het ziekenhuis.
Met VR kan het brein zich volledig verliezen, een effect dat psychologen immersiveness noemen. Dat is wat VR een krachtiger pijnmiddel maakt dan bijvoorbeeld televisie kijken. Brandwondpatie?nten kunnen tijdens de verbandwisseling toe met minder opioi?den als zij worden afgeleid door wat ze zien in hun VR-bril.1 De effectiviteit van VR headsets in het verlichten van pijn is veelbelovend, zegt psycholoog Susanne Blokzijl. Zij doet in Groningen promotieonderzoek hiernaar. In het bijzonder kijkt ze welke patie?nten (bijvoorbeeld lee ijd, geslacht, angst) er baat bij hebben.
In het Martini Ziekenhuis wordt de VR-bril inmiddels ook op de afdeling endoscopie ingezet. Blokzijl onderzoekt of patie?nten het darmonderzoek zonder roesje en met VR kunnen ondergaan. ‘Patie?nten krijgen van tevoren uitleg’, vertelt Blokzijl. ‘Ze kiezen een game of video uit. Populair is de film waarbij je als een vogel zwee over een stad. Of een van de speciaal hiervoor geselecteerde games, die je liggend kunt spelen, zonder he ige hoofd- en armbewegingen.’ Vlak voor het darmonderzoek krijgt de patie?nt de bril kant-en-klaar aangereikt. Ermee leren werken is technisch geen probleem, constateert de psycholoog. Wel moeten verpleegkundigen wennen aan het communiceren met een patie?nt met zo’n bril op.

‘Je maakt van tevoren afspraken of iemand tussendoor wil weten wat er gaat gebeuren. Of juist niet, zodat hij helemaal in de virtuele wereld kan blijven.’
De patie?nten zijn over het algemeen enthousiast. ‘Maar het zal nooit een middel voor iedereen worden’, weet de psycholoog. ‘Sommigen vinden het bij voorbaat niets. Die willen liever meekijken wat er gebeurt. Of de bril maakt ze juist extra angstig. Psychiatrische problematiek, psychoses of epilepsie zouden een contra-indicatie kunnen zijn. Dat moeten we nog nader onderzoeken. Misselijkheid komen we in de literatuur tegen als bijwerking van VR, iets om op te letten dus, maar in ons ziekenhuis hebben we dat amper meegemaakt.’
‘Met de VR-bril kunnen patie?nten de opname min of meer herbeleven door een lampje van de IC te bekijken’

Virtueel thuis
Een andere populaire toepassing van de bril is live streaming. Deze toepassing onder de naam VRiendje – een soort Skype-verbinding maar dan met 360 graden-beeld – is inmiddels mogelijk in zo’n negen Nederlandse ziekenhuizen, en sinds kort ook in Vlaanderen (zie kader). Hiermee kan een patie?nt virtueel even uit het ziekenhuis weg, om bijvoorbeeld lessen te volgen op school. Of een patie?nt uit Roemenie? kan dankzij de cameraverbinding thuis aan de keukentafel bij zijn familie kerst vieren.
Andersom kan natuurlijk ook. Dan wordt de virtuele ervaring gebruikt om patie?nten vanuit huis voor te bereiden op een ingreep. Het Erasmus MC in Rotterdam doet dat bijvoorbeeld voor hun jeugdige patie?nten, die thuis met de bril op door de ziekenhuisgangen kunnen wandelen en zien hoe het er in een operatiekamer aan toegaat. Psycholoog Lisbeth Utens zegt in ziekenhuisblad Monitor: ‘Vaak gaat het om angst voor het onbekende. Onderzoeken hebben aangetoond dat langzame blootstelling aan angstige situaties, in een tempo dat het kind zelf bepaalt, de angst reduceert.’
Traumaverwerking is een heel nieuwe toepassing van VR. Het Rotterdamse Franciscus Gasthuis & Vlietland doet hier sinds eind vorig jaar onderzoek naar op de intensive care. Met de VR-bril kunnen patie?nten de opname min of meer herbeleven door een filmpje van de IC in het ziekenhuis te bekijken. Zo kunnen ze hun ervaringen onder woorden brengen en een plek geven.

‘Met VR kan het brein zich volledig verliezen, wat VR een krachtiger pijnbestrijder maakt dan bijvoorbeeld televisie kijken’

Dementie
Op een paar plekken wordt gee?xperimenteerd met de VR-bril voor mensen met dementie, vanuit de gedachte dat het onrust bij dementerenden zou verminderen. Bij ouderenzorgorganisatie De Wever in Tilburg is de bril vorig jaar uitgeprobeerd. Dat was nog een hele klus, schrijven de onderzoekers in het rapport2
, omdat niet alle bewoners de bril op wilden en hun bevindingen lastig te duiden waren, zeker bij mensen met verdergevorderde dementie. Toch noemden ze de uitkomsten van de proef positief. Vooral de rondleiding door de Keukenhof was herkenbaar en sloeg duidelijk aan. Toegenomen angst of misselijkheid werd niet genoteerd. Of de bril onrust helpt voorkomen, moet nog verder worden uitgezocht.
Opleiding
Beleven wat iemand met dementie, een psychose of tijdens een onderzoek doormaakt, is misschien wel een van de krachtigste toepassingen van VR. Studenten worden er betere verpleegkundigen van als ze ervaren hoe het is om in een CT-scan te liggen, is de overtuiging van Fontys-verpleegkundedocent Pieter van Gorkom. Hij gee anatomielessen en is daarnaast bezig met het ontwikkelen van VR-toepassingen voor de minor gezondheidszorg en technologie. Hij laat verpleegkundestudenten wandelen op plekken waar zij normaal niet snel komen. Zo hee hij een operatiekamer laten inscannen. Studenten kunnen met VR oefenen in levensechte situaties. Praktijkervaring is het nog net niet, maar het scheelt weinig. Neem de reanimatietraining. ‘Zodra je de bril opzet, sta je langs de snelweg, tussen hooligans of in de badkamer in een ziekenhuis.’ Van Gorkom kan ondertussen van alles aan- en uitzetten rondom de student. ‘Omstanders die agressief op je inpraten, gasbommen, af- en aanrijden van auto’s.’
‘Waarom zou een leerervaring niet ook leuk mogen zijn’, vindt Van Gorkom. Zo ontwikkelde hij virtuele escaperooms waarbij verpleegkundestudenten kennis van het vak nodig hebben om te ontsnappen. Hun medestudenten die de boeken voor zich hebben liggen, coachen ze eruit. Vele malen effectiever dan gewoon uit boeken leren, volgens de docent

Hij vindt het jammer dat er nog zo weinig met VR wordt gewerkt, er bestaan zulke handige tools. Er gaat bij hem geen anatomieles voorbij zonder een stukje virtual reality. Duur? ‘De VR- set is duur, maar dat is eenmalig. Daarna heb je programma’s voor bijna niks. Sharecare You bijvoorbeeld, laat je in 3D alle organen, ziektes en behandelingen zien. Studenten vinden het wat gaaf.’
Wat is virtual en augmented reality?
De termen virtual reality (VR) en augmented reality (AR) worden vaak door elkaar gebruikt, maar het betre twee verschillende technieken. Met een VR-bril op, de Oculus Ri bijvoorbeeld, waan je je in een andere werkelijkheid; je kijkt naar een film of game die in 3D wordt afgespeeld, waardoor het er als echt uitziet. Of je bent via een cameraverbinding met 360°-beeld thuis bij iemand anders. Bij AR zie je alles wat je normaal ook ziet, maar zit er een klein computertje in de bril. Daarmee kun je bijvoorbeeld via spraakbesturing informatie oproepen die als extra laag wordt weergegeven over het beeld dat je ziet door de bril. Zo kun je informatie oproepen over een patie?nt, maar toch oogcontact houden. In de zorg gaat het meestal om de meekijkfunctionaliteit van de AR-bril: iemand kan op zijn laptop of smart-phone meekijken wat de zorgverlener doet via een gei?ntegreerd cameraatje in de bril. Bij VR technologie is een grotere headset nodig. Een AR-bril hee ongeveer de grootte van een normale bril waarin een microcomputertje is ingebouwd.

VR in Vlaanderen
De primeur van VRiendje in Vlaanderen: in januari werd in het AZ Alma in Eeklo onder grote persaandacht een verbinding gerealiseerd tussen een patie?nte en haar 13-jarige dochter die bij opa en oma logeerde. Moeder kreeg een VR-bril opgezet. Bij de dochter stond een robot (VRiendje), die alles filmde in 360° en real time doorstuurde naar de bril van moeder. Het mes snijdt aan twee kanten: de patie?nt hoe niets te missen van thuis. Hij kan lessen volgen of een verjaardag meevieren. Andersom kunnen familie en vrienden – als de patie?nt eveneens beschikt over een VRiendje – ook bij de hele dag bij hem op bezoek komen.